طبق تعریف استاندارد ملی ایران، کالیبراسیون عبارت است از مقایسه یک ابزار اندازه گیری با یک استاندارد معتبر، تعیین میزان خطای این ابزار نسبت به استاندارد و در صورت لزوم تنظیم یا تعمیر مجدد دستگاه. به زبانی ساده، کالیبراسیون کنترل صحت وسیله اندازه گیری در مقایسه با مرجعی تایید شده است. هر ابزاری که برای اندازه ‌گیری به کار می ‌رود باید کالیبره باشد.

کالیبراسیون کارآمدی دستگاه یا مواد مرجع را به وسیله انجام مقایسه مستقیم مشخص می ‌کند. ممکن است بسیاری گمان کنند اجرای فرایند کالیبراسیون فقط باعث هدر رفت هزینه و زمان است. این افراد لازم است بدانند که هرگونه عدم قطعیت در اندازه گیری، باعث تشخیص نادرست و ایجاد حوادث ناگواری خواهد شد!

چرا کالیبراسیون مهم است؟

کالیبراسیون کمک می کند تا جهان ایمن باشد. ممکن است این موضوع در نگاه اول کمی عجیب به نظر برسد. اما جالب است بدانید روزانه میلیون ها عملیات کالیبره بی سر و صدا برای اجرای منافع ما اجرا می شود. مثلا هنگامی که روی صندلی هواپیما نشسته اید و منتظر پروازی آرام هستید یا از کنار یک مرکز هسته ای عبور می کنید یا حتی وقتی با خیال راحت از دارویی استفاده می کنید، تمامی سیستم ها و فرآیندهای پیش روی شما باید به طور مرتب کالیبره شوند تا شما از حوادث دور بمانید. بنابراین هیچکس نمی تواند بگوید کالیبراسیون مهم نیست!

گذشت زمان، فرسودگی و حوادث غیر مترقبه باعث می‌ شوند قابلیت ردیابی نتایج در دستگاه ها زیر سؤال برود و نیازمند تأیید دوباره باشند. در اغلب موارد، عدم قطعیت دستگاه ها و ابزار مختلف، نسبت به زمان و با استفاده های مکرر زیاد می شوند. اما تشخیص رشد تدریجی عدم قطعیت برای کاربران عادی به آسانی امکان پذیر نیست و نیاز به بازرسی و تشخیص یک ناظر کنترل کیفیت دارد.

کار کردن با ابزارهای کالیبره به محقق کمک می کنند که به نتایج حاصل از تحقیقات خود اطمینان داشته باشد. بداند که این نتایج ناشی از تغییرات واقعی پدیده ها هستند؛ نه ناشی از نادرستی تخمین و عدم قطعیت در اندازه گیری.

اهمیت کالیبراسیون از چه زمانی مطرح شد؟

مطمئنا در طول تاریخ، کالیبراسیون همواره دغدغۀ بشر بوده است، حتی اگر روی آن نامی غیر از این گذاشته باشند. اما یکی از اولین اقداماتی که در سطح ملی در این حوزه انجام گرفت، در حدود 100 سال قبل در استرالیا توسط مرجع ملی آزمون استرالیا (NATA) بود.

کمی بعد، پس از جنگ جهانی دوم، گام هایی توسط ژاپن در مسیر تنظیم اسنادی برای کالیبره کردن ابزار برداشته شد. اواخر سال 1996 در بریتانیا سازمانی تحت عنوان BCS برای عرضه خدمات کالیبراسیون در سطح ملی تأسیس گردید.

این سازمان که از سمت دولت پشتیبانی می شد، تصمیم گرفت که به جای تأسیس زنجیره آزمایشگاه های دولتی کالیبراسیون در سراسر کشور، شرایط دیگری را وضع کند. مطابق با این شرایط، آزمایشگاه های موجود در صنایع، دانشگاه ها و مراکز دولتی می توانستند مجوز صدور مجوزهای معتبر و موثق کالیبراسیون را در صورت موفقیت در آزمونی دشوار دریافت کنند.

این موضوع سبب شد امکان دریافت گوهینامه های معتبر برای خریدارهای تجهیزات و ابزارهای اندازه‌گیری فراهم شود تا استانداردهای ملی، همواره قابل ردیابی باشند. امروزه مهم ترین استانداردهایی که به موضوع ابزار کالیبره می پردازند عبارتند از: ISO10360، ISO3599، DIN865  و DIN861

كدام دستگاه ‌ها بايد کاليبره شوند؟

هر دستگاه یا وسیله ای که در اندازه‌گيری کاربرد دارد، باید کالیبره باشد. این تجهیزات بايد به صورت دوره ای كاليبره شوند و برای آن ها گواهی كاليبراسيون صادر شده و ضميمه دستگاه شود.

توجه داشته باشید که كاليبره كردن همه تجهيزات لازم نيست. چرا که برخی ابزار فقط به عنوان «نشان دهنده» مورد استفاده قرار می گيرند. لزومی برای کالیبره بودن تجهیزاتی که برای تشخيص و آشكارسازی موارد مهم به كار نمی روند، نیست. اگر ابزاری برای تعيين قابليت پذيرش محصول و يا عوامل موثر در فرايند آزمون کاربرد نداشته باشد، كاليبراسيون آن ضروری نیست.

قدم به قدم با کالیبراسیون

کالیبره کردن تجهیزات اندازه گیری امری حساس است. از این رو اگر قصد دارید همواره ابزاری کالیبره داشته باشید، باید حساب شده عمل کنید. در هنگام کالیبراسیون دستگاه، سعی کنید که مراحل زیر را به ترتیب اجرا کنید:

مرحله اول: کدگذاری

ابتدا لازم است ابزار اندازه گیری مختلف، با حوصله و دقت کافی کد گذاری شوند. البته فقط کدگذاری کافی نیست. لازم است برای تجهیزات شناسنامه تهیه کنید و ليست کامل آن ها را به تفکیک شناسه داشته باشید.

مرحله دوم: طبقه بندی

پس از کدگذاری لازم است تجهيزات اندازه‌گيری را از نظر کاليبراسيون طبقه بندی کنید. این طبقه بندی می تواند بر اساس معیارهای مختلفی انجام گیرد. اهمیت، فاصله زمانی (دوره تناوب کالیبراسیون)، هزینه و دشواری مهم ترین پارامترهایی هستند که باید به آن ها توجه کنید.

مرحله سوم: تعیین حد مجاز خطا

هیچگاه نمی توان از تجهیزات اندازه گیری، انتظار دقت بی نهایت داشت. با توجه به درجه دقت مورد نیاز شما، همواره مقداری خطا وجود دارد. البته تعیین حد مجاز خطا به عهده شماست. برای کالیبره کردن دستگاه ها، حد مجاز خطا را با توجه به کاربرد مورد نظر تعیین کنید.

مرحله چهارم: انتخاب کاليبره کننده

یکی از مهم ترین مراحل پیش روی شما، انتخاب کالیبره کننده است. ممکن است بسیاری از مراکز و یا حتی افراد این ادعا را بکنند که در کالیبراسیون خبره هستند. این پیش آگاهی شماست که می تواند در مسیر انتخاب به شما کمک کند. در بخش های بعدی به نکات انتخاب کالیبره کننده خواهیم پرداخت.

مرحله پنجم: اجرای کاليبراسيون

در این مرحله با اجرای آزمایش، درصد خطای دستگاه مشخص می شود و عمليات کاليبراسيون اجرا می شود. یعنی با مراجعه به استاندارد و تجربه، دستگاه تنظیم می شود و یا در صورت داشتن عیوبی پایه ای، برای تعمیر فرستاده می شود. در آخر گواهی و برچسب كاليبراسيون صادر شده و نصب می شود.

مرحله ششم: ثبت سوابق کاليبراسيون

حفظ و نگهداری سوابق کالیبراسیون مهم است. این اهمیت وقتی آشکار می شود که بازرسین مراکز مختلف اقدام به نظارت بر تجهیزات می کنند. سوابق کالیبراسیون از مستندترین و معتبرترین سوابقی هستند که بر سلامت کامل تجهیزات دلالت می کنند. در ضمن، اگر قصد فروش دستگاه خود را داشته باشید، این مدارک برای شما اهمیت خواهند داشت.

مثال هایی از تجهیزات کالیبراسیون

تجهیزات کالیبراسیون شبکه های برق فشار قوی

انـواع دستـگاه های عیب یاب کابـل ماننـد مـدل سیار SBT10 شامـل دستـگاه کابـل سوز، مولد ضربه ای، فرستنده FLS، رفلکتورگراف سـری LMG، دستگاه گیرنده سـری FLE، بوبین ژئوفون (میکروفون زمین)، دستگاه عیب یاب فشـار قوی SPG40K ، دستـگاه عیب یاب فشـار قوی و متوسط شامـل کابـل سوز سـری SWG1000  و…